Pierwsze ślady osadnictwa na terenie gminy Brzeg Dolny pochodzą z epoki brązu. W roku 1819 odkryto cmentarzysko zawierające 88 urn oraz przedmioty codziennego użytku. Kolejne wykopaliska archeologiczne /1893 r./ na terenie miasta potwierdzająs istnienie osady już we wczesnym średniowieczu - w VI - VIII wieku. Odnaleziono wówczas cmentarzysko oraz szereg przedmiotów z brązu i żelaza.

Jednak o Brzegu Dolnym, osadzie założonej na prawym, wysokim brzegu Odry, po raz pierwszy wspomina Księga Ziemska Księstwa Wrocławskiego w roku 1353. Podaje ona, że Brzeg posiadał 1,5 łanu ziemi, jeden młyn nad Odrą i jeden mały młyn z jednym kołem w bliżej nie oznaczonym miejscu. Ta późna i skąpa informacja źródłowa świadczy z pewnością o niewielkim wówczas znaczeniu gospodarczym osady, która pierwotnie była folwarkiem należącym do panów na Głoskowie - miejscowości leżącej na przeciwnym brzegu rzeki. Miejscowość wymieniana jest w dokumentach w roku 1353 jako Brzege, 1355 Brsege, 1453 Brziegk, 1662 Persig, Prizig i Borsig, a także Brzig, Przieck lub Przigk. Tę niewątpliwie polską nazwę miejscowości Brzeg - osady położonej nad brzegiem Odry - podkreśla nawet niemiecka literatura historyczna. Znacznie starszą metrykę źródłową posiada wieś Warzyń, obecnie dzielnica miasta, wymieniona w dokumencie wystawionym przez Henryka III, księcia wrocławskiego w 1261 roku. Położenie osady nad rzeką przesądzało o zajęciach miejscowej ludności. Mieszkali tu przede wszystkim flisacy i rybacy.

W piśmiennictwie i dokumentach są dowody na to, że w 1491 r. istniała przeprawa promowa przez Odrę. Do XVI w. wieś była najczęściej w posiadaniu rodu Hugowiczów i Falckenhainów. W 1561 r. ówczesny właściciel Brzegu Jan Falckenhain zbudował na Odrze jaz. Każdy przepływający przez jaz statek opłacał cło.Obok jazu funkcjonował duży młyn rzeczny. W czasie wojny trzydziestoletniej /1618 - 1648/ osada poniosła olbrzymie straty, które pogłębiła zaraza dziesiątkując miejscową ludność. Przełom w dziejach miejscowości nastąpił w roku 1660, kiedy właścicielem osady został Georg Abraham von Dyhern. W 1663 r. otrzymał od cesarza Leopolda I prawa miejskie dla swej miejscowości. Miastu przyznano prawo zakładania cechów, urządzania dwa razy w tygodniu targów i cztery razy w roku jarmarków. Zezwolono miastu na używanie herbu. Herb Brzegu przedstawiał św. Jerzego na koniu zabijającego włócznią smoka. Wraz z otrzymaniem praw miejskich zmieniona została polska nazwa miejscowości na Dyhernfurth.
Chociaż miasto posiadało magistrat i burmistrza, było uzależnione od swoich właścicieli.

Georg Abraham von Dyhern starał się rozbudować nowo powołane miasto. W 1655 r. ufundował kaplicę p.w. św. Jadwigi i katolicką szkołę dla chłopców.W 1668 r. otwarta została drukarnia, założono drewniany rurociąg doprowadzający wodę pitną do rynku i otwarto łaźnię miejską. W 1686 r. w mieście osiedlili się Żydzi. Założyli własne osiedle, synagogę, szkołę i cmentarz. Miejscowa drukarnia drukowała książki żydowskie. Tu wychodziła od 1772 r. gazeta żydowska pt. "Dyhernfurther Privilegierte Zeitung" drukowana w języku niemieckim i hebrajskim. W 1701 r, został zawiązany pierwszy w mieście cech garncarzy. W pierwszej połowie XVIII w, ówczesny właściciel miasta ufundował Drogę Krzyżową. W latach 1743-45 luteranie zbudowali w rynku kościół i założyli odrębną szkołę.

Kolejne ożywienie przeżywa miasto u schyłku XVIII wieku, kiedy właścicielem miasta zostaje minister Śląska Karol Jerzy von Hoym, który dokonał około 1785 r. przebudowy barokowego pałacu w duchu klasycystycznym, według projektu śląskiego architekta Karla Gottharda Langhansa. Obok pobudowano oficynę pałacową, która zachowała styl klasycystyczny do dnia dzisiejszego. Nieopodal pałacu funkcjonował browar i dobrze prosperujący folwark należący do właścicieli miasta. Na północ od pałacu założono rozległy park w angielskim stylu z egzotycznym drzewostanem. Park przyozdabiały budowle rekreacyjne zaprojektowane również przez Langhansa, basen kąpielowy, herbaciarnia i leśniczówka. Okazały park -spełniał również zadania praktyczne. Na jego obszarze znajdował się młyn napędzany wodą pochodzącą ze stawów parkowych, a nawet uprawiano winną latorośl. Za rządów Hoyma powstała też pierwsza w mieście apteka, otwarta w 1785 r.

W 1806 r. na wysokim brzegu Odry powyżej pałacu założono małą stocznię rzeczną. W 1818 r, w wyniku reformy Brzeg Dolny został przesunięty z powiatu wrocławskiego do powiatu wołowskiego. W tym samym wieku otwarto urząd pocztowy. Obok kaplicy św. Jadwigi założono cmentarz. W 1855 r. mistrz garncarski K. G. Schwendke założył wytwórnię kafli. W 1860 r. sprowadzono z Trzebnicy trzy siostry zakonne Boromeuszki w celu pielęgnacji chorych. Założyły one naprzeciw kaplicy św. Jadwigi mały szpital i przytułek. W 1873 r. przerzucono przez Odrę most kolejowy. W dwa lat później miasto uzyskało połączenie kolejowe z Wrocławiem i Głogowem. Otwarcie linii kolejowej nie przyczyniło się jednak do znaczniejszego ożywienia życia gospodarczego. Ilość mieszkańców nieznacznie wzrosła, dochodząc do 1500 osób.

Na początku XX w. miasto otrzymało połączenie telefoniczne z Wrocławiem i innymi miastami. W 1907 r. utworzony został urząd pocztowy. Po wydzieleniu w roku 1919 dla potrzeb miasta 120 morgów gruntu z obszarów dworskich, rozpoczyna się jego szybki rozwój. W 1926 r, niezależne dotąd dobra dworskie zostały administracyjnie podporządkowane magistratowi.

W latach 1931 - 1941 w Brzegu Dolnym ukazywała się lokalne gazeta "DYHERNFURTHER STADTBLATT" organ magistratu miasta. W 1939 r. miasto liczyło 2013 mieszkańców. W okresie międzywojennym Brzeg Dolny pełnił funkcję centrum usługowego obsługującego okoliczne wsie. W mieście działały - fabryka wyrobów ceramicznych, drukarnia, 3 młyny, fabryka wyrobów dzianych, warsztaty mechaniczne, cegielnie, 2 tartaki, browar oraz rzeźnia.

Tragiczne były losy Brzegu Dolnego w czasie II wojny światowej. Władze niemieckie wybrały otoczone lasami miasteczko do budowy zakładów chemicznych, których produkcja miała służyć potrzebom frontu. W 1938 r. bądź 1939 budowę zakładów rozpoczął koncern IG. Farbenindustrie. Kosztem pół mld. marek 15 firm budowlanych pod generalnym nadzorem firmy "LURANIL" z Ludwigshafen wzniosło 130 budynków fabrycznych. Zakłady o nazwie "ANORGANA" G.m.b.H produkowały bojowe środki chemiczne takie jak tabun i sarin, którymi napełniano bomby lotnicze i pociski artyleryjskie. Przy pracy zatrudniano więźniów obozów koncentracyjnych. Na terenie Brzegu Dolnego znajdowały się dwa podobozy obozu koncentracyjnego Gross Rosen - Dyhernfurth I i II. Więźniowie Dyhernfurth I zatrudnieni byli w fabryce chemicznej przy produkcji gazów bojowych i napełnianiu pocisków i bomb płynnym gazem, natomiast więźniowie z Dyhernfurth II pracowali przy rozbudowie fabryki.

24 stycznia 1945 r. tuż przed nadejściem frontu, hitlerowcy rozpoczęli ewakuację podobozów. Ogółem z podobozu wyprowadzono około 3000 więźniów. W trakcie ewakuacji esesmani zgładzili około 2 tysięcy więźniów z obydwu podobozów. 26 stycznia 1945. r. oddziały radzieckie 2 Korpusu 13 Armii Polowej zajęły opustoszałe miasto. Częściowemu zniszczeniu uległy zakłady chemiczne "Anorgana", którymi 4 lutego 1945 r. zawładnęła silna grupa uderzeniowa gen. Sachsenheimera. Zniszczono pozostałe w fabryce gazy bojowe oraz akta podobozowe, ślady zbrodniczej działalności Niemców na tutejszym terenie. W tym czasie spalony został pałac Hoymów.

Tuż go wyzwoleniu przystąpiono do organizowania polskiej administracji. Brzeg Dolny stał się siedzibą zarządu gminnego i utracił prawa miejskie. Rozpoczął się proces zasiedlania miejscowości ludnością polską przede wszystkim z kresów wschodnich. W październiku 1946 r. miejscowość liczyła 1462 mieszkańców, w tym Polaków ze Wschodu 712, z Zachodu 114, przesiedleńców z centralnej Polski - 300, Niemców 336. We wrześniu 1947 r. w gminie Brzeg Dolny mieszkało 5549 mieszkańców. Polaków ze Wschodu było 3705, z Polski centralnej 1422, z Zachodu 413. Ważnym zadaniem było wysiedlenie z Brzegu Dolnego miejscowej ludności niemieckiej. Opuściła ona miasto w latach 1946 - 1948.

We wrześniu 1945 r. władze miasta przejęły od władz radzieckich zakłady chemiczne "Anorgana". Fabryka była zrujnowana, a maszyny i urządzenia zdemontowane i wywiezione. Teren fabryki został skażony, co w znacznym stopniu utrudniało zabezpieczenie, a następnie odbudowę zakładów. Szybkim uruchomieniem "Anorgany" zainteresowane były władze centralne, toteż w październiku 1945 r. przybyła do Brzegu Dolnego grupa operacyjna Ministerstwa Przemysłu i przejęła fabrykę od władz miejscowych wraz z całym majątkiem. Szefem grupy operacyjnej - a następnie pierwszym polskim dyrektorem Państwowej Fabryki Chemicznej "Anorgana" był mgr Zygmunt Zdrojewiski. Decyzją Ministerstwa Przemysłu zakłady miały zostać odbudowane w przyspieszonym tempie. Już w 1946 r. na bazie surowców poniemieckich uruchomiono produkcję podchlorynu sodu. W 1947 r. fabryka produkowała podchloryn sodu i chlorek siarki. W czerwcu 1947 r. zmieniono poniemiecką nazwę zakładów na "ROKITA". Mocą zarządzenia Centralnego Zarządu Przemysłu Chemicznego w Łodzi zostały utworzone w 1949 r. Nadodrzańskie Zakłady Przemysłu Organicznego "ROKITA" w Brzegu Dolnym.

W 1948 r. miasto odzyskało dogodną łączność ze światem, głównie ze Śląskiem i odległym o 30 km Wrocławiem, przez odbudowane mosty - kolejowy na Odrze i drogowy na Widawie. Miejsko-przemysłowa infrastruktura Brzegu Dolnego już w latach 40-tych zdawała się kłócić z jej prawno-administracyjnym statusem wsi. Być może ta sprzeczność legła u podstaw decyzji Powiatowej Rady Narodowej w Wołowie z 30 grudnia 1948 r., utrzymującej gminę wiejską Brzeg Dolny, lecz zarazem wprowadzającej odrębną gminę miejską Brzeg Dolny.

W latach 50-tych Zakłady Chemiczne "Rokita" ostatecznie stały się centrum, któremu podporządkowano rozwój innych dziedzin życia w Brzegu Dolnym. "Rokita" przejmowała część funkcji ubogiej administracji lokalnej, podejmowała i finansowała liczne inwestycje wzbogacające miejską infrastrukturę. Stan ten został formalnie uznany w 1954 r. poprzez przywrócenie Brzegowi Dolnemu praw miejskich.

U progu lat 50-tych ludność zamieszkująca przeznaczone dla zatrudnionych w fabryce chemicznej osiedla Fabryczne, Leśne i Stary Warzyń przewyższała liczebnie osiadłych w starej części miasta. "Rokita" wkraczała w to dziesięciolecie (1950 r.) z załogą 1690-osobową, a w następne (1960 r.) z 3450-osobową. Powodowane przymusem przedsiębiorstwo w latach 1951 - 1956 wybudowało od podstaw osiedle fabryczne Warzyń Nowy na ok. 1500 mieszkańców i rozbudowało na jego potrzeby wiejską szkołę podstawową w Warzyniu, a w 1955 r. przystąpiło do rozbudowy Osiedla Fabrycznego. W tych latach osiedla zostały wyposażone w stacje wstępnego oczyszczania ścieków i podłączone do nowo wybudowanej sieci wody pitnej. W 1951 r. zaczęło działać wybudowane przez "Rokitę" Technikum Chemiczne, a w 1960 r. Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej-Curie na Osiedlu Fabrycznym, dzielące budynek ze szkołą podstawową, przeniesione następnie do obiektu na Osiedlu Warzyń (pierwszą siedzibę LO zajęła szkoła podstawowa). W 1952 r. na gruzach pałacu Hoymów wzniesiono nowy pałac z przeznaczeniem na dom kultury. Znalazły w nim siedzibę kino, koła fotografików, filatelistów, miłośników muzyki, teatru i innych dziedzin.

Lata 60-te i 70-te to dla miasta nadal okres dobrej koniunktury napędzanej inwestycjami "Rokity". Zakład szczodrze wynagrodził Brzegowi Dolnemu wcześniejsze zajęcie pod zabudowę przemysłową boiska, oddając w 1964 r. zlokalizowany koło parku piękny stadion sportowy, a w rok później otwierając w sąsiedztwie basen kąpielowy. W 1975 r. w liczącym się na mapie gospodarczej kraju dolnobrzeskim ośrodku przemysłowym przybył nowy zakład, "Polgaz" produkujący ciekły tlen i azot.

W pierwszym dniu stanu wojennego, 13 grudnia 1981 r., zaskoczonych i zdezorientowanych obywateli przywitała cisza w eterze. Brzeg Dolny w tym momencie nie był ogarnięty strajkami. "Rokicie" przydzielono komisarza wojskowego, obecnego tamdo końca 1982 r., tudzież wprowadzono na jej teren wojsko. Represje spadały głównie na aktywnych działaczy NSZZ "Solidarność". Nękano ich częstymi przesłuchaniami, były przypadki uwięzienia i internowania. 1 maja 1983 r. przez ulice miasta przeszedł niezależny pochód, będący demonstracją poparcia dla konspiracyjnej "Solidarności" i zdecydowanego odrzucenia władzy, która represjami starała się podtrzymywać ustrój w powszechnym odczuciu niereformowalny. W następstwie reżimowego odwetu Kolegium d/s Wykroczeń w Wołowie wymierzyło ok. 60 uczestnikom pochodu wysokie grzywny, pokryte ze spontanicznych i hojnych zbiórek dolnobrzeżan.

W latach 80-tych instytucje kościoła katolickiego odegrały rolę forum nie reglamentowanego przez władzę życia duchowego i publicznego. Właśnie w tych czasach w Brzegu Dolnym obok dwóch starych parafii posługę duszpasterską podjęły nowo wybudowane kościoły - Chrystusa Króla na Osiedlu Warzyń i Matki Bożej Królowej Polski na Osiedlu Fabrycznym.

Ogromne zmiany w mieście i gminie przyniosły lata 90-te. Zmiana systemu politycznego oraz wybory samorządowe w czerwcu 1990 r. spowodowały przekazanie władzy ze szczebla centralnego - władzy samorządowej w gminach i województwach. Zmieniała się również gospodarka - z zarządzanej centralnie na rynkową. 1 kwietnia 1992 r. "Rokita" stała się Jednoosobową Spółką Skarbu Państwa i zmieniła nazwę na Zakłady Chemiczne Rokita S.A. Ostatnie inwestycje "Rokity" służące całemu miastu to rozbudowa Osiedla Warzyń II i oddanie do użytku w 1983 r. dużej automatycznej centrali telefonicznej. Ukoronowaniem przedsięwzięć zakładu na rzecz Brzegu Dolnego było ukończenie w 1993 r. budowy nowoczesnego Kompleksu Hotelowo-Sportowego przy ul. Wilczej. Wciągu 10 lat władzy samorządu lokalnego wybudowano i oddano do użytku nową przychodnię zdrowia wraz ze stacją dializ oraz nowy budynek liceum ogólnokształcącego. Ostatnią inwestycją samorządu była budowa krytej pływalni, która została oddana do użytku w lutym 1999 r. W roku 1991 powstała gazeta samorządowa "Kurier Gmin" obejmująca swoim zasięgiem sąsiednie gminy, a dwa lata później Telewizja Kablowa Brzeg Dolny.

W tekście wykorzystano następujące opracowania:

1. Józef Szumilas "Zarys dziejów Brzegu Dolnego"
2. Elżbieta Kaszuba, Leszek Ziątkowski "Historia Brzegu Dolnego", Brzeg Dolny - Wrocław 1998;
3. Mieczysława Chmielewska, Rościsław Żerelik "Brzeg Dolny", Wrocław 1989;
4. Ryszard Majcher "Brzeg Dolny. Kronika 1355-1945", Wrocław 1976 (maszynopis)
5. Jerzy Rogala "Historia miasta Brzegu Dolnego" (maszynopis)
6. Irena Kozioł, Jerzy Załęski "Miasto i gmina Brzeg Dolny. Monografia krajoznawcza", Zeszyt 14, Wrocław 1992
   

Zdjęcia:

1. Maksymilian Herda "Dyhernfurth", Wohlau 1913
   /ze zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego "Na Piasku"/
2. Jerzy Rogala
3. Otwarta Formacja Fotoreporterów
4. Archiwum Urzędu Miejskiego w Brzegu Dolnym